سوابق بهداشت محیط در ایران
سوابق بهداشت محیط در ایران
بهداشت محیط سابقه ای همچون تاریخ بشردارد . دخل و تصرف در عوامل و شرایط محیط برای رسیدن به حد مطلوب زیست ، یافتن سرپناه با شروع غار نشینی ، چاره اندیشی برای در امان ماندن از نیش پشه و حشرات دیگر ، گناه شمردن آلوده کردن آب ، استفاده از ظروف نقره ای برای ذخیره آب آشامیدنی در مسافرتها و جنگهای خارج از مرز در گذشته ، استفاده از تکنولوژی در شناخت میکروارگانیسمهای بیماریزا و چارچوبی در جلوگیری از انتقال بیماریها توسط این موجودات و خلاصه اتخاذ تدابیری در جهت مقابله با اثرات نامطلوب توسعه ناپایدار از آن جمله اند .
خدمات بهداشت محیطی به عنوان یک فعالیت منسجم دولتی در ایران سابقه ای حدود نیم قرن دارد . سازمان همکاری بهداشت در سال 1331 در ایران بوجود آمد . یکی از واحدهای فعال سازمان همکاری بهداشت مهندسی بهداشت وابسته به وزارت بهداری سابق بود که تاریخچه آن بشرح زیر خلاصه می شود :
مهندسی بهداشت از سال 1331 تا 1335 غالبا بصورت تیمی مرکب از مهندسین کادر ستادی وزارتخانه در نقاط مختلف کشور فعالیت داشته اند . وظایف آنها علاوه بر تهیه دستورالعملها و فرمهایی در زمینه مرکز تهیه و توزیع و فروش مواد غذایی ، اماکن عمومی ، مبارزه با حشرات و جوندگان و دفع فضولات جامد و بهسازی منابع آب و طراحی نقشه های تیپ و اجرای پروژه های تامین آب مشروب بود . در این مدت آنها توانستند در حد امکانات موجود از جمله نسبت به پیاده کردن پروژه های آب آشامیدنی 46 شهر اقدام کنند . اکثر پروژه هایی که در آن زمان از نظر تامین آب مشروب برنامه ریزی ، طراحی و اجرا شده اند دهها سال مورد بهره برداری بوده اند .این پروژه ها با همکاری مشاوری به نام لیج فیلد صورت گرفت .از سال 1335مهندسی بهداشت به دلیل خدمات ارزنده ای که ارایه داده بود بصورت اداره کل درامد ودر مدت کوتاهی بسیاری از استانهای کشور ادارات مهندسی بهداشت تشکیل و بدین ترتیب در مراکز استانهای کشور گسترش پیدا نمود. در سال 1340 مدت کوتاهی مهندسی بهداشت با ریشه کنی مالاریا ادغام گردید ولی بنا به دلایلی ادامه فعالیت واحدهای ادغام یافته ممکن نگردید و در نتیجه مجددا ( اداره کل مهندسی بهداشت مستقلا ) به کار خود ادامه داد .
در طی 5سال 1335 تا1340 به علت بوجود آمدن سازمانها و وزارتخانه هایی مرتبط با مسایل آب و برق مسئله تامین آب شهری از وظایف اداره بهداری سابق منفک و به عهده وزارت آب و برق کشور گذاشته شد و بر تامین آب مشروب و بهسازی محیط روستاها توسط اداره کل مهندسی بهداشت تاکید شد .
در طی سالهای قبل از 1340 و بعد از آن تعداد زیادی از مهندسین رشته های مختلف بویژه ساختمان و شیمی جهت اخذ تخصص در زمینه مهندسی بهداشت و مدارک تحصیلی فوق لیسانس ، اکثرا با استفاده از بورسهای مختلف بین المللی به خارج از کشور اعزام شدند . اعزام مهندسین مذکور به خارج از کشور عمدتا به دلیل ضرورت تامین نیروی انسانی ماهر در امر طراحی و اجرای پروژهای آب مشروب و دفع بهداشتی فاضلابها صورت گرفت . فارغ التحصیلان یاد شده عمدتا پایه گذاران اصلی مهندسین مشاور فعلی در امور آب و فاضلاب و شرکتهای تامین و تولید لوازم مورد نیاز تصفیه خانه های آب و فاضلاب کشورگردید .
با گسترش فعالیتها ضرورت توسعه نیروی انسانی در داخل کشور بیشتر احساس شد و در این راستا پیرو تشکیل دوره کمک بهسازی و کمک مهندسی بهداشت که از اوان تشکیل مهندسی بهداشت به همت آقای دکتر فریس در پاکدشت ورامین ( پلشت سابق ) ، اولین دوره یا کلاس بهسازی با پذیرش لیسانسیه های علوم ( شیمی ، فیزیک ، زیست شناسی ، ... )در دانشکده بهداشت دانشگاه تهران آغاز فعالیت نمود . این دوره در سال 1345 تبدیل بع دوره عالی بهسازی گردید که مدرک تحصیلی آن فوق لیسانس بود . فارغ التحصیلان دوره های مذکور عمدتا در فعالیتهای بهداشت شهری اشتغال می یافتند .
در جهت جبران کمبود نیروی انسانی مهندسی بهداشت ، اولین دوره تخصصی مهندسی بهداشت که بعدها با گذراندن پایان نامه منجر به اخذ مدرک فوق لیسانس گردید با همت آقای مهندس محمد عصار مدیر کل مهندسی بهداشت وقت و همکاری سازمان بهداشت جهانی که مشاور تمام وقتی را در اختیار گذاشت در دانشکده فنی دانشگاه تهران ایجاد شد .
شرکت کنندگان در دوره از فارغ التحصیلان فوق لیسانس دانشکده فنی در رشته های ساختمان الکترومکانیک ، شیمی و معدن ، همچنین تعداد بورسیه از وزارت بهداری ، وزارت آب و برق و دیگر ارگانها بودند . این دوره چند سال بیشتر ادامه فعالیت نداد و بدلیل مشکل تامین اساتید مورد نیاز که از رشته های مختلف مهندسی ، علوم و بهداشت بودند و جمع آوری آنها در یک دانشکده کاملا مهندسی امکانپذیر نمی نمود تعطیل گردید .
به محاذات فعالیت دوره تخصصی مهندس بهداشت کلاس بهسازی در سال 1345 تبدیل به دوره عالی فوق لیسانس بهسازی گردید که با گنجاندن تعدادی از واحدهای فنی بویژه در زمینه آب و فاضلاب موفق به اخذ عنوان مهندسی در زمینه علوم بهسازی گردید .
در حال حاضر علاوه بر دوره مذکور 18 دانشگاه اقدام به تربیت نیروی انسانی کارشناس در زمینه بهداشت محیط نموده و در 26 دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی دوره کاردانی بهداشت محیط فعال می باشد . ضمنا چندین دانشگاه نیز در زمینه دکترای بهداشت محیط دانشجو می پذیرند .
برگردیم به گذشته و با اطلاعاتی که تاکنون بدست آمده است با خلاصه ای از وضعیت تشکیلاتی و نیروی انسانی اداره کل مهندسی بهداشت در سال 1344 ( سال تشدید مجدد فعالیت مهندسی بهداشت در وزارت بهداری سابق در زمینه تامین آب مشروب و دفع بهداشتی مدفوع در روستاها ) آشنا شویم .
تشکیلات اداره کل مهندسی بهداشت در سال 1344 شامل ادارات آب و فاضلاب ، بهسازی ( شهری و روستایی ) ، هوا و محیط کار بود .
تشکیلات استانی به تبع از ساختار ستادی متشکل از ادارات آب و فاضلاب ، بهسازی شهری ، بهسازی روستایی بود و واحدهای محیط کار و هوا در تعدادی از استانها بویژه شهرهای صنعتی فعالیت داشتند. لازم به ذکر است که عمده فعالیتهای واحدهای استانی بویژه در زمینه آب و فاضلاب تحت نظر مستقیم اداره کل بوده و کلیه پروژه ها توسط مهندسین اداره کل تهیه ، نظارت و اجرا می شدند، فقط تعداد معدودی از استانها به دلیل داشتن افراد واجد شرایط پس از تایید پروژه ها توسط اداره کل و تامین اعتبار اجرا مستقیم را به عهده می گرفتند .
نیروی انسانی مهندسی بهداشت در سال 1344 در سطح کشور جمعا 564 نفر شامل پرسنل ذیل بود :
مهندسي بهداشت 38 نفر ، بهساز 13 نفر ، كمك مهندس بهداشت 90 نفر ، كمك بهساز 80 نفر ، لوله كش و افزار مند 27 نفر ، راننده 78 نفر ، ماشين نويس 20 نفر ، آشپز رختشوي و خدمتكار 13 نفر ( اكثرا شاغل در آموزشگاه كمك مهندسي بهداشت فريس در پلشت يا پاكدشت فعلي )
از اتفاقات عمده برای اداره کل مهندسی بهداشت ، تصویب قانون مواد خوردنی ، آشامیدنی ، آرایشی وبهداشتی در سال 1346 بود که زمینه اجرای قانونمندی را برای کنترل بهداشتی مراکز تهیه ، توزیع و فروش مواد غذایی و اماکن عمومی با استفاده از ماده 13 آن برای کارشناسان در مشاغل بهسازی شهری و روستایی فراهم نمود که تا حد زیادی خلا انتقال وظیفه تامین آب مشروب وبهسازی محیط روستاها در سال 1346از وزارت بهداری به وزارت آبادانی و مسکن را جبران نمود. متاسفانه در اواخر سال 1346طراز فکر اجرای پروژه های تامین آب آشامیدنی به عنوان یک امر کاملا مهندسی نضج گرفت و غافل از اینکه مهندسین شاغل در وزارت مذکور به دلیل در گیری با پروژه های پر هزینه تجربه لازم را در زمینه اجرای پروژه های کوچک که با مشارکت و خود یاری مردم ( نیروی کار، مصالح محلی ، وسیله حمل ونقل و...) در سطح روستاها انجام می شد را نداشتند ، طبق مصوبه مسئولیت تامین آب آشامیدنی روستاها و احداث و بهسازی حمام غسالخانه ، کشتارگاه ، رختشویخانه و ...در روستاها به عهده وزارت فوق الذکر واگذار شد . در همین سال اداره کل مهندسی بهداشت به اداره کل بهداشت محیط تغییر نام یافت . پنجسال بعد یعنی در سال 1351 به مدت پنجسال وظیفه مذکور به عهده وزارت کشاورزی و پس از تشکیل وزارت تعاون ( امور روستاها ، تحت مسئولیت وزارت جدید قرار گرفت و در سال 1356 با مصوبه ای وظایف یاد شده مجددا به اداره کل بهداشت محیط اعاده شد که در سال 1358 مصوبه مذکور مجدد مورد تاکید شورای انقلاب قرار گرفت .
اجرای پروژه های آب مشروب روستاها و عملیات بهسازی محیط با پیروزی انقلاب اسلامی توسعه قابل ملاحظه ای یافت و با گسترش فعالیتها و بدلیل اقتصادی نبودن اجرای پروژه های مجتمع اجتناب ناپذیر گردید ( از جمله اجرای پروژه های مجتمعی همانند پروژه مجتمع روستاهای 800 گانه زابل که مستلزم بکارگیری نیروهای انسانی متخصص متعدد ، استفاده از مهندسین مشاور ، نظارت با کمک مهندسین ورزیده بود و در قالب فعالیتهای شبکه های بهداشتی درمانی کشور نمی گنجید .) و نتیجتا مشکلاتی در امر ادغام فعالیتهای بهداشت محیط در شبکه های بهداشتی درمانی کشور ایجاد شد . توسعه فعالیتها فرصتی را به مسئولین مربوطه داد که در جهت هماهنگ کردن تشکیلات بهداشت محیط با شبکه های بهداشتی درمانی کشور در قالب سطح بندیهای انجام شده تدابیر لازم را اتخاذ نمایند و نهایتا با واگذاری مسئولیت تامین آب آشامیدنی و بهسازی محیط روستاها به وزارت جهاد سازندگی زمینه ادغام فعالیت های بهداشت محیط در شبکه فراهم گردید .
طرز فکر تعدیل نیروی انسانی و کوچک کردن تشکیلات وزارت بهداشت از جمله در اوایل سال 1374 منجر به ادغام دو اداره کل بهداشت محیط و اداره کل بهداشت حرفه ای گردید که با ادامه روند کوچک سازی تشکیلات و واگذاری بعضی از وظایف به بخش خصوصی و واگذاری مسئولیتها به دانشگاهها و دانشکده های علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی کشور و تصویب ساختارجدید تشکیلاتی وزارت متبوع در آذرماه 1379 ، اداره کل بهداشت محیط و حرفه ای به دفتر (( سلامت محیط و کار )) تغییر نام یافت .
شرح وظائف واحد بهداشت محیط
1. بازدید و پایش مراکز تهیه و توزیع و فروش مواد غذایی ( صنوف 12 گانه )
2. بازدید از اماکن عمومی نظیر حمامها ، آرایشگاهها و ...
3. بازدید از پایانه های مسافربری و اتوبوسها
4. بازدید از مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی
5. بازدید از مراکز تفریحی ، پرورشی و تربیتی
6. بازدید از مطبهاو کلینیکهای درمانی
7. بازدید از آزمایشگاهها
8. بازدید از بیمارستانها
9. بازدید از پروژه های آبرسانی ( پایش ، بهینه سازی ، تنظیم کلر باقیمانده )
10.بازدید از جایگاههای سوخت و سوخت رسانی
11.بازدید از فرودگاه
12.بازدید از سینماها
13.بازدید از اماکن بین راهی
14.بازدید از اماکن ورزشی شامل سالنهای ورزشی ، کلوپها و ...
15.بازدید از شناگاهها ، نمونه برداری آب و کلرسنجی آب استخرها
16.بازدید از کارخانه یخ سازی و ...
17.بازدید از درمانگاهها و مراکز بهداشتی درمانی دولتی و خصوصی
18.بازدید از دانشگاهها و خوابگاههای دانشجویی
19.بازدید از غسالخانه و گورستانها
20.بازدید از کارخانجات تولیدی مواد غذایی و نظارت بر نحوه دفع فاضلاب و زباله آنها
21.بازدید از کارخانجات تولیدی – صنعتی
22.بازدید از کارگاههای صنعتی
23.بازدید از زندان و آسایشگاههای سالمندان
24.بازدید ازمهد کودکها ، کودکستانها و آمادگی ها
25.بازدید از مساجد و اماکن متبرکه و زیارتگاهها
26.بازدید از مراکز رادیولوژی ، رادیوگرافی ، سونوگرافی و مراکز یونساز
27.اتلاف سگهای ولگرد
28.رسیدگی به شکوائیه فاضلاب
29.رسیدگی به شکوائیه زباله
30.رسیدگی به شکوائیه دامداریها
31.طرح سالم سازی میوه جات و سبزیجات
32.طرح مبارزه با دخانیات
33.جلوگیری از آلودگی هوا ، نظارت بر منابع آلوده کننده و پی گیری جهت جلوگیری از انتشار گازها و گرد و غبار در هوا
34.نظارت بر منابع و مخازن و خطوط انتقال آب ( پروژه های آبرسانی ) در مناطق شهری و روستایی
35.نظارت بر حمل و نقل ، دفع و دفن بهداشتی زباله و شرکت در جلسات تعیین جایگاههای انتقال و دفن بهداشتی زباله اعم از شهر و روستا
36.بهسازی دامداریها و پرورش طیور و نظارت بر برنامه های جمع آوری و دفع فضولات حیوانی در زمینهای کشاورزی
37.طرح تشدید کنترل مراکز تهیه و توزیع و فروش مواد غذایی در عصرها و روزهای تعطیل
38.نظارت فعال و مستمر در اجرای طرح خیابان نمونه و گسترش فعالیت در این امر جهت توسعه آن و در راستای طرح شهر سالم
39.انجام نظارت مستمر بر اجرای طرح رابطین صنوف
40.نمونه برداری مواد غذایی و ارسال آن به آزمایشگاه مواد غذایی
41.انجام نظارت مستمر بر اجرای طرح ممنوعیت مواد غذایی غیر مجاز و غیر قابل مصرف خوراکی
42.انجام و نظارت مستمر بر اجرای طرح بسیج سلامت نوروزی
43.تعیین حریم منابع آب شرب
44.نمونه برداری آب جهت آزمایشات میکروبی و شیمیایی
45.آموزش کلرزنی برکه ها و منابع فاقد مسئول
46.کلرسنجی ازشبکه آب شرب
47.جمع آوری اطلاعات مربوط به نیازمندیهای بهداشت محیط روستایی ( برنامه ریزی ، اولویت بندی و اجرا )
48.پی گیری و اجرای نظارت بر برنامه های بهداشت محیط روستا
49.برنامه ایجاد روستای سالم بطور فعال و مستمر
50.برنامه مبارزه با حشرات و جوندگان
51.برنامه ایجاد شهر سالم به طور فعال و مستمر
52.برنامه مقابله با کاهش اثرات بلایای طبیعی ( سیل ، زلزله و .... )
53.برنامه های آموزشی از قبیل تهیه نشریات ، آموزش صنوف و ...
54.کنترل و نظارت بر برنامه جمع آوری و دفع بهداشتی فاضلاب و ارزیابی برنامه های جمع آوری فاضلاب
55.بهداشت مسکن
56.برنامه IDD
57.تشکیل جلسات شوراهای بهداشتی شهر و روستا و شرکت در جلسات بازرگانی ، کمیسیون نظارت بر مواد غذایی .
شرح وظایف پرسنل کاردان در مراکز بهداشتی درمانی
· بازديد از خانوار و بررسي فعاليت بهورز در رابطه با تكميل پوشه خانوار و فرم بهداشت محيط و حرفه اي بررسی و چک نمودن آمار و اطلاعات جمع آوری شده توسط بهورز
· کمک در تشکیل پرونده ها بخصوص فرم آئین نامه ماده 13 قانون مواد خوردنی ، آشامیدنی ، آرایشی و بهداشتی که تکمیل آن بایستی توسط کاردان صورت گیرد .
· شرکت در آموزش مسائل بهداشتی ( گروهی – انفرادی ) به مردم و کسبه و معلمان و دانش آموزان و بهورزان در اجرای برنامه های آموزشی ، تنظیم و اجرای برنامه های آموزش عمومی در مجامع
· بازدید ، کنترل مواد غذایی توسط کاردان ، نمونه برداری ، گزارش اقدامات بعمل آمده ، پی گیری تا حصول نتیجه ( اجرای طرح ادغام بهداشت مواد غذایی )
· بازدید از کل مراکز و اماکن عمومی تحت پوشش حداکثر هر فصل یکبار و بازدید موردی به اتفاق بهورز و ارشاد و راهنمایی بهورزان – متصدیان مراکز و اماکن و گزارش موارد قابل پی گیری به مرکز بهداشت جهت اجرای قانون .
· آموزش و نظارت بر فعالیت بهورز در هنگام بازدید از خانه بهداشت ، نحوه صحیح تهیه کلر مادر ، ضد عفونی آب آشامیدنی در ظروف با استفاده از کلر مادر و تست کلر باقیمانده بصورت موردی و پایش فعالیت بهورز
· نظارت بر فعالیت بهورز و کلرسنجی موردی و تاثیر موارد انجام شده و در صورت عدم کلرزنی منظم مکاتبه با آبفا روستایی و یا مرکز بهداشت شهرستان و ارسال گزارش طبق فرمهای مربوطه به مرکز بهداشت شهرستان
· شناسایی کلیه تاسیسات آبرسانی ، بازدید موردی ، ارائه راه حل و در صورت وجود مشکل پی گیری از طریق آبفا روستایی و مرکز بهداشت شهرستان جهت رفع مشکل
· نظارت و جمع بندی فعالیت بهورز ( بازدید از غسالخانه ، گورستانها ، مساجد ، تکایا ) و ارسال آمار آن به مرکز بهداشت شهرستان
· نظارت بر عملکرد بهورزان ( بازدید و کنترل مدارس از نظر بهداشت محیط ) جمع بندی و ارسال آمار آن به مرکز بهداشت شهرستان
· نظارت بر عملکرد بهورزان ( در زمینه بازدید خانوار روستایی در تمام زمینه های بهداشت محیط و تکمیل فرمهای مربوطه و پی گیری جهت بهسازی مستراحهای روستایی و ... ) جمع بندی و ارسال آمار به مرکز بهداشت شهرستان
· نظارت بر فعالیت بهورز در جمع آوری و حمل و دفع بهداشتی زباله در ارسال گزارش به مرکز بهداشت شهرستان
· بازدید از محل دفع زباله و تعیین محل دفن به اتفاق مسئولین ذیربط و پی گیری دفن بهداشتی آن
· نظارت بر فعالیت بهورز ، آموزش ، صدور اخطاریه و معرفی متخلفین به مراجع قضایی جهت رفع مشکل
· شرکت در تمام جلسات شورای بهداشتی روستا و اعلام مشکلات و اهکار اجرایی با مسئولین روستا جهت رفع مشکل و انعکاس مشکلات به شورای بهداشت بخش و یا مرکز بهداشت شهرستان
· کنترل ، پی کیری ، نظارت و جمع بندی فرمهای آماری و ارسال به مرکز بهداشت شهرستان
· نظارت بر شاخص بهداشتی خانه بهداشت و جمع بندی شاخصهای خانه های تحت پوشش و نصب در اتاق بهداشت محیط مرکز بهداشتی درمانی و اعلام وضعیت هر خانه بهداشت به بهورزان
· بازدید و نظارت و پایش اطلاعات علمی . عملی بهورزان و در صورت امکان برگزاری کلاسهای آموزشی
· نظارت بر عملکرد بهورزان ( در زمینه جمع آوری اطلاعات اولیه مربوط به تعداد جمعیتها ، تعداد دام و طیور ) همکاری و پی گیری ، اجرای طرح های عمرانی از طریق شهرستان
· برگزاری کلاسهای آموزشی جهت بهورزان در زمینه مضرات دخانیات و توصیه جهت معرفی افراد متقاضی ترک سیگار به مرکز شهرستان
· شرکت در برنامه های بلایای طبیعی و غیره و توجه بهورزان در زمینه آمادگی در جهت مقابله با بروز حوادث و بلایا
· نظارت و پایش و یدسنجی و جمع بندی و ارسال آمار به مرکز شهرستان
· نظارت بر پرونده های بهداشتی خانه های بهداشت تحت پوشش ، تشکیل پرونده بهداشتی جهت مرکز بهداشتی درمانی .